4024

به گزارش ایران نیوز آنلاین؛ عباسعلی قربان نژاد، کارشناس تاریخ در جلسه ای با موضوع «عقل گرایی در اسلام و ایران» از سلسله جلسات «روشنگری در غرب و شرق» که در دفتر حزب اعتماد ملی خراسان رضوی برگزار شد، به شرح جریان های عقل گرایی که در جهان اسلام و به ویژه ایران وجود داشته اند پرداخت و اظهار کرد: در حالی که در قرون وسطی، علوم عقلی و علوم تجربی هیچ جایگاهی نداشتند، در نیمه اول قرون وسطی، اسلام در همسایگی اروپای مسیحی ظهور کرد؛ اسلامی که مبتنی بر عقلانیت است و از همه پیروان خودش می خواهد در هر کاری اندیشه و تعقل کنند و علم اندوزی را فضیلت می داند اما در ادامه، حکمرانان اسلامی از این جریان دور شدند.

«معتزله»؛ اولین جریان عقل گرایی که در جهان اسلام به وجود آمد
قربان نژاد با بیان اینکه «گروه معتزله» اولین جریان عقل گرایی بود که به صورت گسترده در جهان اسلام به وجود آمد، ابراز کرد: این گروه در اواخر قرن اول هجری و یا اوایل قرن دوم هجری و توسط واصل بن عطاء که از شاگردان حسن بصری بود به وجود آمد.
این کارشناس تاریخ افزود: روزی در سر کلاس درس، واصل بن عطاء به استاد خود حسن بصری، گفت «نمی شود هر چه تو می گویی من بپذیرم، صرف اینکه تو مطالبت را از آیات و احادیث می گویی کافی نیست، خداوند به من عقل و فکر داده است و من خودم باید در این مطالب تعقل کنم سپس آن ها را بپذیرم».
وی تصریح کرد: سپس واصل بن عطاء کلاس های درس حسن بصری را ترک کرد و حرکت «معتزله» را به وجود آورد؛ معتزله هر مطلبی را فقط با استدلال عقلی می پذیرفتند حتی آیات قرآن را هم با استدلال عقلی به اثبات می رساندند.

دلایل به وجود آمدن اندیشه های کلامی
قربان نژاد یادآور شد: یکی از دلایل به وجود آمدن اندیشه های کلامی مانند «معتزله» این است که مسلمانان نیازمند این بودند که برای سوالات تازه خود و تازه شیعیانی که از آن ها دلایل عقلی می خواستند جواب داشته باشند زیرا در مقابل آن ها دیگر نمی توانستند فقط متکی به آیات و احادیث باشند بلکه باید از استدلال عقلی استفاده می کردند تا آن ها بپذیرند.
این کارشناس تاریخ ادامه داد: دلیل دیگر شکل گرفتن اندیشه های کلامی از جمله «معتزله» این بود که یک نوع آزادی فکری نسبی در زمان خلفای عباسی به وجود آمد.
وی رشد اندیشه های فلسفی در نیمه اول قرون وسطی را علت دیگر به وجود آمدن اندیشه های کلامی مبتنی بر عقلانیت عنوان کرد و افزود: در حالی که غربی ها به اندیشه های ارسطو، افلاطون و سقراط توجهی نمی کردند و اندیشه های آنان را مشرکانه می دانستند، مسلمانان کتاب های آنان را ترجمه می کردند.
قربان نژاد با اشاره به اینکه تنها گروهی که با معتزله مخالف بود گروه «الحدیث» بود، عنوان کرد: گروه الحدیث معتقد بودند فقط مطالبی پذیرفتنی است که مستقیماً در آیات قرآن و احادیث آمده باشد.
این کارشناس تاریخ اذعان کرد: آن ها معتقد بودند آنچه در ظاهر آیات و احادیث وجود دارد پذیرفتنی است و باطنی برای آیات و احادیث قائل نبودند.
وی با بیان اینکه ظهور گروه دیگری از شیعیان به نام «اسماعیلیان» نیز کمک بسیاری به «معتزله» کرد، گفت: در واقع اسماعیلیان تبدیل به یک بازوی محکم برای معتزله شدند.
وی یادآور شد: از دوره هایی که جریان های عقل گرا در جهان اسلام قدرتمند بودند با عناوینی چون «شکوفایی تمدن اسلامی» و «رنسانس اسلامی» یاد می شود.
قربان نژاد ابراز کرد: متاسفانه با روی کار آمدن متوکل در خلافت عباسیان، متوکل نسبت به معتزله بدگمان شد و دستور داد معتزله را قتل عام کنند و در این دوره که به دوره محنت شهرت یافت، «اهل حدیث» قدرت گرفتند.

دوره آل بویه در ایران؛ دوره رنسانس اسلامی 
این کارشناس تاریخ عنوان کرد: با به قدرت رسیدن آل بویه در ایران، معتزله فرصت تجدید حیات یافت به طوری که در تمدن اسلامی به دوره آل بویه، دوره رنسانس اسلامی گفته می شود.
وی با بیان اینکه آل بویه به شدت اهل تسامح و تساهل بودند، افزود: وزیر آل بویه که صاحب بن عباد نام داشت به شدت از معتزلیان حمایت می کرد به طوری که در ری مراکز گفتمان برگزار شده بود.

افول معتزله 
قربان نژاد خاطرنشان کرد: از اواخر قرن سوم هجری و ابتدای قرن چهارم هجری، معتزله رو به افول گذاشت زیرا گروهی در مخالفت با آنان به وجود آمد به نام «اشعریون» که موسس آن «ابوالحسن اشعری» بود؛ ابوالحسن اشعری که از نخبه های معتزله بود از آنان جدا شد و اشعریون را بنیان نهاد و اشعریون نیز مانند معتزله به استدلال عقلی معتقد بودند.
این کارشناس تاریخ ادامه داد: متأسفانه با مرگ صاحب بن عباد در دربار آل بویه، دوره شکوفایی معتزله به پایان رسید و با به قدرت رسیدن «القادر بالله» در خلافت عباسیان، «القادر بالله» نیز مانند متوکل دستور قتل عام معتزله را صادر کرد، او همچنین دستور داد اسماعیلیان را نیز قتل عام کنند.

تقویت عقل گرایی در جهان اسلام
قربان نژاد اظهار کرد: عامل دیگری که به عقل گرایی در جهان اسلام قوت بخشید، تلاش ایرانیان برای کسب هویت بود.
وی با بیان اینکه یکی از عواملی که جریان عقل گرایی را در ایران قوت بخشید «فلسفه» بود، گفت: در دوران قرون وسطی که پایه اش بر استدلال عقلی بود و فلسفه هیچ جایگاهی نداشت بسیاری از دانشمندان ایرانی به سراغ فلسفه رفتند.
این کارشناس تاریخ اذعان کرد: فارابی از اولین کسانی بود که پا در راه فلسفه گذاشت و به مطالعه اندیشه های ارسطو و افلاطون پرداخت؛ ابن سینا، محمد بن زکریای رازی، سهروردی و … نیز قدم در این راه گذاشتند و شهاب الدین سهروردی حکمت «اشراق» را بنیان گذاشت.
قربان نژاد یادآور شد: ظهور دو شاعر به نام های «ناصرخسرو» و «فردوسی» نیز به قوت گرفتن جریان عقل گرایی و خردگرایی در ایران کمک نمود.
قربان نژاد ادامه داد: به تدریج کتاب های مکتوب به وجود آمد و عرفا شاگرد و مرید پیدا کردند و کلاس درس برقرار کردند و کتاب نوشتند و کتاب های آنان در مراکز دیگر تدریس می شد.
وی با بیان اینکه عرفانی که در ایران شکل گرفت دارای دو پایه به نام های «عشق» و «عقل» بود، خاطرنشان کرد: سنایی، عطار نیشابوری و مولانا نیز در این راه گام نهادند.
این کارشناس تاریخ اظهار کرد: جنگ های صلیبی نقطه ی آغاز انحطاط تمدن اسلامی و نقطه ی آغاز شکوفایی تمدن غرب بود.

کد خبرنگار: ۹۴۰۱۱۴۳
کد عکاس: ۹۴۰۱۱۴۳

FacebookTwitterGoogle+WhatsAppLineYahoo MailGoogle Gmail
برچسب ها: , , , , , , , , , , ,
عضویت در خبرنامه

\ نظر شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


CAPTCHA Image
Reload Image